Dalış Tüpleri Açık devre SCUBA dalışın tarifinde belirlenen yüzey bağımsızlığını saÄŸlamak için dalıcıya gerekli havanın basınç altında depolandığı kaptır.

PARADISE FOUND BODRUM DIVING Tel : +90 532 354 89 01

Genelde imal edildikleri malzeme ve iç hacimleri ile anılırlar. (15lt.çelik tüp,12lt aluminyum tüp gibi)

Sık raslanan hacimler 10-12-15-18lt dir. Fakat 4-6-7lt tüplere de raslanır. Ayrıca A.S.A standartlarına uygun tüpler kullanma basıncında içlerinde depolanabilen toplam hava ile'de anılırlar (3000 psi'de 80 cubic feet gibi. Yaklaşık olarak 11lt dir). Tüpler tek tek kullanıldıkları gibi ikiÅŸerli eÅŸleÅŸtirilmiÅŸ olarakta kullanılırlar. Fakat 2x15lt ve 2x18lt toplam ağırlığı ve gereksiz fazla hava kapasitesinden dolayı pek raÄŸbet görmezler.

Tüplerin içine konulacak havanın emniyetli maksimum basıncı kullanma basıncı olarak anılır. Genelde 200 bar dır. (1 bar yaklaşık olarak 1kg/cm2 dir.) Eski tüplerde 150 ve 166 bar kullanma basıncı sıtandartlarına raslanır. Günümüzde 200 bar dan farklı olarak 220-230 ve 232 bar gibi standartlarada raslanır. Kendisine has avantajlarıyla 300 bar lık tüplerde vardır.

Tüpler dünyadaki basınçlı kaplar standartlarına göre her 5 yılda bir kullanma basıncının %50 fazlası ile test edilirler. Bu test basıncına maruz kalan tüplerin uÄŸradığı deformasyonun basınç kaldırıldıktan sonra geri dönüÅŸünün yüzde oranına göre tüpler test'i geçmiÅŸ yada geçememiÅŸ olurlar. BaÅŸka bir deÄŸiÅŸle örneÄŸin 200 bar kullanma basıncı olan bir tüpü 300 bar ile test ettiÄŸimiz zaman tüpün patlamamış, yarılmamış, yırtılmamış veya hava kaçırmamış olması test'i geçmiÅŸ olması anlamına gelmez. Uygulanan 300 bar ın neticesi deforme olmuÅŸ (ÅŸiÅŸmiÅŸ) tüpün bu deformasyonu ne kadarının geri dönüÅŸümlü olduÄŸunu (elastik deformasyon) ve ne kadarının geri dönüÅŸümsüz olduÄŸunu (plastik deformasyon) ölçmek için en çok kullanılan iki yöntem lazer ışını ile ölçme ve kılcal cam boruda yükselen sıvı seviyesi ile ölçmedir. Test iÅŸlemi uygulamasında tüpler hava veya herhangi bir gaz yerine içlerine doldurulan sıvıya uygulanan basınç ile test edilirler. Emniyet sebeplerinden dolayı baÅŸ vurulan bu yönteme aynı zamanda HÄ°DROSTATÄ°K test'de denir. Test'i baÅŸarı ile geçen tüpler testin yapıldığı yıl-ay ve test'i yapan yetkili kuruluÅŸun belirliyici iÅŸareti ile tüp'ün üst kubbe kısmında görülecek bir yeri damgalanır.

Ä°mal edildikleri malzeme itibari ile tüpler aluminyum ve çelik olmak üzere iki çeÅŸittirler. Her iki cins kendilerine has muhtelif avantaj ve dez avantajları ihtiva ederler.

Çelik tüpler hacimlerıne oranla ufak yapılıdırlar. Dolayısı ile dolu ve boÅŸ olmalarından doÄŸan yüzerlik farkı dalıcıya büyük bir sorun yaÅŸatmaz. ÇeliÄŸin malzeme olarak saÄŸlamlığı emniyet faktörünün yüksek olmasına izin verir. Bunlara karşılık çelikteki korozyon (paslanma) materyalin derinlerine iÅŸleyecek tabiattadır. GeçmiÅŸte bu tüplerin içi paslanmayı önlemek için epoksi ve benzeri tür kaplama malzemeleri ile kaplanmışlardı. Fakat bu yöntem oluÅŸabilecek muhtelif çatlaklardan çelik malzemeye ulaÅŸabilecek olan rutubetin oluÅŸturacağı korozyonu gizleyeceÄŸinden dolayı bu yöntemden vaz geçilmiÅŸtir. Ayrıca yine materyalden ve imalat yönteminden kaynaklanan gerilmeler (stres'ler) tüp'ün kullanılması yani doldurulup boÅŸaltılması ile metal yorulmasına daha fazla sebep olur. Ä°malat yöntemlerinden dolayı çelik tüplerin dipleri küreseldir ve bir tüp altlığına (boot) gereksinim duyulur.

Aluminyum tüpler imal edildikleri materyalin çeliÄŸe oranla daha az saÄŸlam olmasından dolayı aynı hacimdeki aluminyum tüp çelik tüpten daha büyük ve ağırdır. Bu sebepten 15 ve 18 lt Aluminyum tüpler'e pek sık rastlanmaz. Tabanları düz olarak imal edildiklerinden tüp altlığına ihtiyacı yoktur. BoÅŸaldıkları zaman dalıcıya yüzerlik sorunu yaratabilirler. Bunlara karşılık aluminyum tüpün uÄŸradığı korozyon (paslanma) yüzeysel ve koruyucudur materyelin derinlerine iÅŸlemez. Ayrıca çeliÄŸe oranla metal yorulması çok daha azdır.

Tüpler üst kubbelerinde imal edildikleri fabrika-hacim-net ağırlık-kullanma basıncı-test basıncı-materyel-ay ve gün olarak imalat tarihi gibi bilgileri bulunduran künyeye sahiptir.

Tüplerin her yıl vanaları sökülür ve içine bir ampul sarkıtılarak temizlik ve korozyon durumları gözle kontrol edilir.Tüpün içinde birikmiÅŸ olan rutubet ve yaÄŸ ayrıca korozyon tozları tüpü baÅŸ aÅŸağı çevirmek sureti ile temizlenir ve sıcak su ile içleri yıkanır.

Çelik tüplerde aşırı bölgesel paslanmalar var ise tüplerin zamanından önce test edilmesi düÅŸünülebilir.Aşırı paslanmış çelik tüplerde paslanmanın boyutlarını iyice görebilmek için iç yüzeylerin pastan arındırılması lazımdır.Bunun için yöntem tüpün içinin kumlanarak temizlenmesi veya içine aşındırıcı sert seramik parçacıkları konularak tüpün yatay olarak uzun süre çevrilmesidir.

Aluminyum tüpler için bu tür mekanik bir temizliÄŸe ihtiyaç duyulmaz. Bu iÅŸlemlerden sonra tüplerin içi iyice kurutulduktan sonra vanaları takılmak sureti ile iç bakımları tamamlanmış olur.

Özellikle çelik tüpler içlerinde oluÅŸmuÅŸ olan rutubet küresel olan dip kısmını çürütmemesi için uzun süre bırakılacakları zaman yatık olarak saklanırlar. Ä°çleri gibi dışlarıda korozyona uÄŸrayabilecek olan özellikle çelik tüpler geçmiÅŸte dışları galvaniz kaplı olarak imal edilmiÅŸlerdi. Sonradan galvanizin üzeri estetik olarak boyamak çok güç olduÄŸundan galvanizlemekten vaz geçilmiÅŸtir. Günümüzün geliÅŸen boyama ve korozyon önleme yöntemleri çelik tüplerin dış paslanmalardan dolayı oluÅŸa bilecek sorunları gözardı edilebilir hale getirmiÅŸtir.

Aluminyum tüplerde ise dış boya tamamen görseldir. Ve dışı hiç boyanmamış metal olarak bırakılmış aluminyum tüplere rastlanmaktadır. Boya veya herhangi bir iÅŸlem için tüpe asla ısı uygulanmamalıdır. Fırınlama hele hele kaynak türü iÅŸlemler ölümcül sonuçlar doÄŸurabilir.

Tüplerin dış yüzeylerini ve boyalarını koruyabilmek için dışlarına aluminyum tüplere plastik, çelik tüplere örme fileler geçirilir. Çelik tüplere takılan filelerin alt kısmı tüp ile tüp altlığının arasına gireceÄŸinden burada deniz suyu tuzu birikimine sebep olabilir bu da tüpün bu kısmının dıştan aşırı paslanmasına sebep olabilir. Bunu engellemek için bu kısımın dalışlardan sonra tatlı su ile yıkanmasında fayda vardır.

Tüplerin boÄŸazları vana vira edilmek üzere diÅŸli olarak üretilirler. GeçmiÅŸte her marka ve fabrika kendine deÄŸiÅŸik bir çap ve diÅŸ hatvesi seçmiÅŸ iken bu gün için hem aluminyum hemde çelik tüplerde 25mm-2 ölçüsü ağırlıklı olarak standartlaÅŸmıştır. GeçmiÅŸte (Yokluk devirlerinde) bazı yüksek basınçlı uçak tüpleri,yangın tüpleri-medical tüpler ve gemi tankları temizleme tüpleri scuba amaçlı kullanılmıştır. Bu tip tüplerde çok farklı (ufak ve konik)vana tüp baÄŸlantıları görülebilir. Esasen dalış amaçlı olmadıkları için bunların kullanılmaları sakıncalı ve çok tehlikelidir.

Eski bir tüpe yeni vana vira ederken vana önce problemsiz olarak vira oluyor gibi görünsede bitmesine birkaç tur kala bir kasılma veya sıkışma his edilirse bu diÅŸ ve veya çap uyuÅŸmazlığı anlamına gelir ve kesinlikle zorlanarak vira edilmeye çalışılmamalıdır. Basınç altında diÅŸler sıyrılıp vana bir mermi tüp ise bir roket gibi fırlayıp ölümcül tehlikeler yaratabilir. Tüp vana baÄŸlantısındaki sizdırmazlık o ring ile saÄŸlanır bu o ring in yerleÅŸtiÄŸi yer ve çalışması muhtelif ÅŸekillerde olabilir. Bazı vanalarda bu o ring in çalışabilmesi için tüp içindeki yüksek basınç kılcal bir kanal ile o ring e yakın bir yere taşınır. Vanalar monte edilirken diÅŸler ve o ring vazelin veya silikon gresi ile hafifce yaÄŸlanarak monte edilmelidir.

Tüp vanaları yüksek basınç taşıyabilen bronz metalinden döküm ve sonradan talaÅŸlı imalat yöntemi ile yapılırlar. Tüm iÅŸlemler bittikten sonra nikalaj ile kaplanırlar. Genel konstrüksiyonları basit olmakla birlikte yüksek basınç ve sızdırmazlığın saÄŸlanması için hassas ve titiz bir iÅŸçilik ile imal edilirler. Vana tipi olarak glop vanadır. (çalışma prensibi konutlarımızda kullanılan musluklar gibidir.) GeçmiÅŸte iÄŸne vana ve küresel vana (shut off ) denendiysede çok baÅŸarılı olmamıştır.

Hareketli parçaların sızdırmazlığı o ring lerle saÄŸlanır. Glop iÅŸlemini sert plastik bir sit yerine getirir komple vana bakımı bu sit in ve o ring lerin yenileri ile deÄŸiÅŸtirilmesi ve hareketli parçaların silikonlu gress ile yaÄŸlanarak monte edilmesi ÅŸeklinde olur.

Vanaların çıkışları yani regülatöre baÄŸlandıkları ağızları (bazen manifolt diye adlandırılır) baÄŸlantı yöntemi ve standardı itibarı ile bir birinden çok farklı iki çeÅŸittir. DIN standdardında vananın çıkışı içi diÅŸli bir boru ÅŸeklindedir regülatör buraya vira olur. Sızdırmazlığı regülatörün üstündeki bir o ring saÄŸlar bu o ring boÄŸazın dibinde düz bir yüzeye bastığı için o ring patlama riski yoktur. Ve tefarruatlı olmadığı için çapariz riski azdır.

Ayrıca bu tür baÄŸlantılar 200 bar ve 300 bar olamak üzere iki ayrı standarta sahiptir. Aradaki fark 300 bar basıncı taşıyabilmesi için daha fazla sayıda diÅŸ dolayısı ile daha uzun bir boruya ihtiyaç olmasıdır. Ayrıca vananın kendiside 300 bar taşıyacak ÅŸekilde saÄŸlam imal edilmiÅŸtir.300 bar DIN regülatör 200 bar standartta DIN vanaya takılabilir fakat tersi mümkün deÄŸildir.

INT standardı ise vananın çıkışında bir kanal üzerinde o ring bulunur regülatör üzengi benzeri bir aparat ile vanaya sabitlenir. Üzenginin gerisindeki kelebekli cıvata sıkılarak regülatörün üzerindeki çıkıntı o ringe basacak ÅŸekilde sıkıştırılır. O ringin çalışması için tüpteki havanın basıncına ihtiyaç bulunduÄŸundan nadirde olsa o ring patlaması ekipman hazırlanırken görülebilir. Bazı DIN vanalar çok basit bir aparat ile Ä°NT vanaya cevrilebilir. Zaten bu vanalar üzerlerinde Ä°NT adaptörleri ile satılırlar. Tüm DÄ°N vanalar Ä°NT vanaya çevrilebilir. Sadece Ä°NT olarak üretilen vanalar DÄ°N vanaya çevrilemez.

GeçmiÅŸte manometrelerin pek yaygın olmadığı zamanlarda dalıcıyı göz ardı edemiyecek bir ÅŸekilde uyarmak ve dalışı emniyetli olarak bitirmesini saÄŸlamak amacı ile vanalar, tüpteki basınç 50 bar'a düÅŸtüÄŸünde hava akışını keserlerdi. Bu iÅŸlemi yapan vananın içindeki yaylı bir klape sistemi idi. Kolay ve ergonomik ÅŸekilde dalgıç bu sistemi devre dışı bırakarak kalan son 50 bar havasınıda kullanarak çıkışıda gerçekleÅŸtirebilirdi. Daha sonraları bu sistemin açık olduÄŸundan emin olunamaması, kapalı unutulması ve korozyona uÄŸrayarak arıza yapması gibi dezavantajları görüldüÄŸünden günümüzde kullanılmamaktadır.

Rezerveli vanaya haiz bir tüp ile dalıyorsanız veya dolduruyorsanız rezervenin aÅŸağıya çekilmiÅŸ veya bastırılmış olduÄŸuna emin olmanız gerekmektedir. Bu tür vanalara J tipi vana denilir. DiÄŸer rezervesiz vanalarada K tipi vana denilir. Bazı aluminyum tüp vanaları üstlerinde belirlenen bir basınç aşıldığı taktirde bir bakır levhanın yırtılması ÅŸeklinde fazla basıncı tahliye ederek etraftaki insanları ve tüpü emniyete alan sistemler mevcuttur. Genelde vanaların üzerlerinde kullanma basınçı ve tüpe baÄŸlantı ölçüleri yazılıdır. ÇoÄŸunlukla büyük tüplerin (15-18 lt)üstlerinde bulunan çift çıkışlı vanalarda mevcuttur. Bunlar aynı tüp çıkışınada baÄŸlı iki bağımsız vana gibide düÅŸünülebilirler. Yine eski model çiftli vanaların bir tanesinde rezerve olabilir. Bu tür vanaların amacı aynı tüpe iki baÄŸimsız regülatör baÄŸlamaktır. Veya dalıcılar ahtopotlarını emniyet açısından bağımsız bir birinci kademeden beslemek isteyebilirler. Vanaları kullanırken cok sıkarak kapatmamaya ve açtığımız zaman sonuna kadar açıp sonra yarım tur kapayarak bırakmaya dikkat edilmelidir.

Çiftli tüp operasyonları için iki tüpü bir birine baÄŸlayan bünyesinde bazen bir bazen iki vana bazende rezerve barındıran genellikle tek çıkışlı nadiren iki çıkışlı olabilen bir manifolt ÅŸekli mevcuttur. Böyle bir manifolta sahip çiftli tüp ayrıca ortalarındanda bir birlerine metal bir kuÅŸakla baÄŸlıdırlar. Bunun amacı tüplerin birbirlerinden bağımsız hareket edip manifolt'u gerip kırmamasıdır. Genelde bu tip çiftli tüpler BC'ye baÄŸlanamazlar. Dolayısı ile bağımsız olarak sırta takılabilmelerini saÄŸlayan omuzdan ve belden geçecek ÅŸekilde ayarlanmış kayışlara sahiptirler.

Yine eski zamanlarda tüpler benzeri tür kayışlar ile veya bağımsız sırtlıklara baÄŸlanarak dalıcıların sırtlarına takılırdı. Günümüzde BC'siz dalış düÅŸünülemediÄŸi için bu tür kayış ve sırtlıklar kullanılmamaktadır.

Çiftli tüp operasyonları için BC'nin kayış ÅŸekilleri iki tüpü kabullenecek ÅŸekilde olması ve kullanılacak olan her iki tüpünde çiftli vanaya sahip olması gerekmektedir.Her iki tüpün çiftli vanasının bir çıkışı iki ucu regülatör baÄŸlantısına benzer bir baÄŸlantıya haiz esnek bir yüksek basınç hortumu ile tüpler bir birlerine baÄŸlanabilir. Her iki tüpün boÅŸta kalan birer çıkışına birer bağımsız regülatör baÄŸlanarak arıza ve hava bitme ihtimalleri minimuma düÅŸürülür.

Tüpler doldurulurken mümkün olduÄŸunca düÅŸük hava akımı ile doldurulmalıdır. Aksi taktirde ısınırlar içlerinde rutubet birikir ve soÄŸdukları zaman içlerindeki basınç düÅŸer. Tüpleri taşırken düÅŸürmek tüp'ün kendisine tehlike yaratacak bir hasar vermemekle beraber ÅŸayet vana kırılırsa vahim sonuçlar doÄŸrabilir. Pek çok dalgıç'ın korkulu rüyası olan tüp patlaması olasılığı çok çok düÅŸük bir ihtimal olmasına raÄŸmen ÅŸayet olacak ise tüpün dolumu esnasında olur. Çünkü tüpün içindeki basınç dolum esnasında ulaşıla bilinen en yüksek basınçtır ve tüp en sıcak haldedir. Yani materyal en gevÅŸek, dayanıksız haldedir. Dolu tüplerin bir ısı kaynağına maruz bırakılarak (koyu renk bir arabanın bagajında güneÅŸ altında bırakılması gb.) içindeki basıncın aşırı yükselmesi patlama sebebi olabilir. Tüpler vanaları açılarak hızlı tahliyeyede maruz bırakılmamalıdırlar. Çünkü aşırı soÄŸuyarak içlerinde rutubet birikir ayrıca vanaları donabilir.

Tüpler SCUBA malzemeleri arasında gerekli bakım ve testleri yapılmak kaydı ile en uzun süre dayanabilen malzemelerdir. Teknolojik olarak ölçüleri ve materyelleri optimuma eriÅŸmiÅŸtir. Zaman içinde büyük bir deÄŸiÅŸim göstermemiÅŸlerdir.

DoÄŸru ve bilinçli kullanıldığı taktirde 25-30 yıl hizmet ederler.

(S.Tarkan ÜSTÜGEN'in Tez Çalışmasıdır)


RüÅŸtü DEMÄ°RKOL
Bu e-Posta adresi istek dışı postalardan korunmaktadır, görüntülüyebilmek için JavaScript etkinleştirilmelidir